Category Archives: Ուսումնական նյութեր

Ուսումնական նյութեր

Ստորոգյալը և նրա արտահայտությունը

Leave a comment

Նախադասության գլխավոր երկու անդամներից մեկը ստորոգյալն է։ Ստորոգյալը  ցույց է տալիս, թե ինչ է անում, ինչ է լինում կամ ինչ է, ով է, ինչպիսին է ենթական։

Ստորոգյալը լինում է  պարզ և բաղադրյալ։

Պարզ է այն ստորոգյալը, որն արտահայտված է խոնարհված բայով։

Օրինակ՝ Ես աշխատում եմ։ Հորդ անձրև է գալիս։

Բաղադրյալ է այն ստորոգյալը, որն արտահայտված է որևէ խոսքի մասով՝ գոյականով, ածականով, թվականով, դերանունով, մակբայով և օժանդակ բայով, օրինակ՝ Սեղանը փայտե է։ Մասնակիցները տասն էին: Նա շատ հետաքրքիր աղջիկ է։ Իմ միակ օգնականը դու ես։

Բաղադրյալ ստորոգյալի մաս կազմող խոսքի մասը կոչվում է ստորոգելի, իսկ դիմավոր բայը՝ հանգույց։ Ստորոգելին արտահայտվում է գոյականով, ածականով, թվականով, դերանունով, դերբայով:

Առաջադրանք:
1.Նախադասություններում ընդգծիր բաղադրյալ ստորոգյալները և որոշիր` ինչ խոսքի մասով են արտահայտված:

Արցախը Մեծ Հայքի նահանգներից տասներորդն էր – թվական

Քո պատմածը երևակայությանդ արդյունքն է – գոյական

Բզեզի համար աշխարհը հոտավետ բուրաստան է – գոյական

Ամեն ինչում մեղավորը դու ես – դերանուն

Այս կարկանդակները շատ համեղ են – ածական

Ձյան փաթիլները խնձորենու ճերմակ ծաղկաթերթեր են –  գոյական

Միրգը շատ հասած էր – դերբայ

Մեր պատմությունը կերտողները մենք ենք – դերանուն

Նա շատ գեղեցիկ և առաքինի է – ածական

Կռվողները երեքն էին – թվական

Մայրս աչքիս փոքրացած էր – դերբայ

Նա բազում փորձությունների միջով անցած բժիշկ է – գոյական

Ընկերս շատախոս է – ածական

Այգու միակ ծառը դեռ կանգուն է – ածական

Կռվողները բոլորն էին – դերանուն

Կյանքում ամենալավ բանը ազատությունն է – գոյական

Մեր պայքարը արդար է – ածական

Այդ ամենի պատճառը դու ես – դերանուն

Հոդվածի հեղինակը երկուսս ենք  – թվական

Մեղավորը ընկերս էր – գոյական

2.Նախադասություններում գտիր ստորոգյալները և որոշիր տեսակը:
Հեծվորը Կոստան աղան էր` սպիտակ ձիու վրա։
Վեց շուն ուներ, և մեկը մյուսից կատաղի էին։
Նա գեղեցիկ մի տղամարդ էր` թախծալի աչքերով։
Քարաժայռերից մեկի կատարին մի հինավուրց մենաստան էր:
Սոֆիևկան քաղաքամերձ մի չնաշխարհիկ արվարձան է:
Դառը մտորումները բզկտում էին սպարապետի զգայուն հոգին։
Օտար երկրում նրա միակ սփոփանքը այդ երկուսն էին:
Մենք քեզ խոնարհ ենք:
Մեր փողոցը ազատ էր այդ մարդկային աղմուկից:
Դրա պատասխանատուն մենք ենք:
Դիմացի փողոցում էլեկտրական խոշոր լամպ կար։
Օրվա անցուդարձի մասին խոսելը նրա տարերքն է:
Ձորում թառել են մի քանի հին տներ։

3. Փակագծերում տրվածներից ընտրեք ճիշտ տարբերակը:
Նվագել (դաշնամուրի վրա, դաշնամուր), վիճել ընկերոջ (դեմ, հետ), վերաբերել (հարցին, հարցի մասին), վատ վերաբերվել (ծնողին, ծնողի հետ), անհանգստանալ (կատարվածով, կատարվածից), մասնակցել (մրցույթին, մրցույթում), հաղթել (մրցույթում, մրցույթին), կասկածել (ընկերոջը, ընկերոջ վրա), համաձայն լինել (առաջարկին, առաջարկի հետ):

Ուսումնական նյութեր
Leave a comment

Մեխանիկական ալիքներ 

Մեխանիկական ալիք՝ միջավայրում տարածվող տատանումներ։

Տարածվում են նյութական միջավայրում (պինդ, հեղուկ, գազ)։

Ալիքը տեղափոխում է էներգիա, բայց ոչ նյութ։

Տեսակներ՝ երկայնական և լայնական ալիքներ

Երկայնական ալիք – մասնիկները տատանվում են ալիքի տարածման ուղղությամբ։
Օրինակ՝ ձայնի ալիք։

Լայնական ալիք – մասնիկները տատանվում են ալիքի տարածման ուղղությանը ուղղահայաց։
Օրինակ՝ ջրի մակերևույթի ալիքներ։

Ուսումնական նյութեր

Հովհաննես Թումանյան: Ինքնակենսագրություն:

Leave a comment

Մեր տոհմը Լոռու հին ազնվական տոհմերից մեկն է։ Իր մեջ ունի պահած շատ ավանդություններ։ Այդ ավանդություններից երևում է, որ նա եկվոր է, բայց պարզ չի՛, թե ո՛րտեղից։ Թե եկվոր է՛լ է, անհերքելի հիշատակարանները ցույց են տալիս, որ նա վաղուց է հաստատված Լոռու Դսեղ գյուղում։

Իմ հայրը, Տեր Թադեոսը, նույն գյուղի քահանան էր։ Ամենալավ և ամենամեծ բանը, որ ես ունեցել եմ կյանքում, այդ եղել է իմ հայրը։ Նա ազնիվ մարդ էր և ազնվական՝ բառի բովանդակ մտքով։ Չափազանց մարդասեր ու առատաձեռն, առակախոս ու զվարճաբան, սակայն միշտ ուներ մի խոր լրջություն։ Թեև քահանա, բայց նշանավոր հրացանաձիգ էր և ձի նստող։

Իսկ մայրս բոլորովին ուրիշ մարդ էր։ Երկու ծայրահեղորեն տարբեր արարածներ հանդիպել էին իրար։ Մայրս – Սոնան, որ նույն գյուղիցն էր, սարում աչքը բաց արած ու սարում մեծացած, մի կատարյալ սարի աղջիկ էր, ինչպես գյուղացիքն են ասում,— մի «գիժ պախրի կով»։ Նա չէր կարողանում համբերել հորս անփույթ ու շռայլող բնավորությանը, և գրեթե մշտական վեճի մեջ էին այդ երկու հոգին։ Ա՛յդ էր պատճառը, որ հայրս երբեմն թաքուն էր տեսնում իր գործը։ Շատ է պատահել, որ, մայրս տանից դուրս է գնացել թե չէ, ինձ կանգնեցրել է դռանը, որ հսկեմ, ինքը ցորենը լցրել, տվել մի որևէ պակասավոր գյուղացու կամ սարից իջած թուրքի շալակը։

Իրիկունները, երբ տուն էինք հավաքվում, մայրս անդադար խոսում էր օրվան անցածի կամ վաղվան հոգսերի մասին, իսկ հայրս, թինկը տված՝ ածում էր իր չոնգուրն ու երգում Քյորօղլին, Քյարամը կամ ո՛րևէ հոգևոր երգ։

Ահա այս ծնողներից ես ծնվել եմ 1869 թվի փետրվարի 7-ին։ Մանկությունս անց եմ կացրել մեր գյուղում ու սարերում։

Մի օր էլ մեր դռանը մայրս ճախարակ էր մանում, ես խաղում էի, մին էլ տեսանք, քոշերը հագին, երկար մազերով ու միրքով, երկաթե գավազանը չրխկացնելով, մի օտարական անցավ։

–Հասի՛ր, էդ կլեկչուն կա՛նչիր, ամանները տանք, կլեկի,– ասավ մայրս։ Խաղս թողեցի, ընկա ուստի ետևից կանչեցի։ Դուրս եկավ, որ կլեկչի չէ, այլ մեր ազգականի փեսա տիրացու Սհակն է։ Սկսեցի զրույց անել։ Տիրացուն խոսք բաց արավ իր գիտության մասին։

– Տիրա՛ցու ջան, բա ի՜նչ կլինի, մեր գեղումը մնաս, երեխանցը կարդացնես,– խնդրեց մայրս։

– Որ դուք համաձայնվեք, ինձ պահեք, ես էլ կմնամ, ի՜նչ պետք է ասեմ,– հայտնեց տիրացու Սհակը։

Գյուղումն էլ տրամադրություն կար, և, մի քանի օրից հետո, տիրացու Սհակը դարձավ Սհակ վարժապետ։ Մի օթախում հավաքվեցին մի խումբ երեխաներ, տղա ու աղջիկ շարվեցին երկար ու բարձր նստարանների վրա, եղավ ուսումնարան, և այստեղից սկսեցի ես իմ ուսումը։

Մեր Սհակ վարժապետը մեզ կառավարում էր «գաւազանաւ երկաթեաւ»։ Իր երկաթե գավազանը, որ հրացանի շամփուրի էր նման, երբեմն ծռում էր երեխաների մեջքին, ականջները «քոքհան» էր անում և մեծ կաղնենի քանոնով «շան լակոտների» ձեռների կաշին պլոկում։ Ես չե՛մ կարողանում մոռանալ մանկավարժական այդ տեռորը։

Վարժապետի առջև կանգնած երեխան սխալ էր անում թե չէ, սարսափից իրան կորցնում էր, այլևս անկարելի էր լինում նրանից բան հասկանալ, մեկը մյուսից հիմար բաներ էր դուրս տալի։ Այն ժամանակ կարմրատակում, սպառնալի, չուխի թևերը էտ ծալելով, տեղից կանգնում էր վարժապետը ու բռնում… Քիթ ու պռունկն արյունոտ երեխան, գալարվելով, բառաչում էր վարժապետի ոտների տակ, զանազան սրտաճմլիկ աղաչանքներ անելով, իսկ մենք, սփրթնած, թուքներս ցամաքած, նայում էինք ցրտահար ծտերի նման շարված մեր բարձր ու երկար նստարանների վրա։ Ջարդած երեխային վերցնում էին մեջտեղից։

– Արի՛,– դուրս էր կանչում վարժապետը հետևյալին…

Մի երեխայի ուսումնարան ղրկելիս հայրը խրատել էր, թե՝ «վարժապետն ի՛նչ որ կասի, դու էլ էն ասա»։ Եկավ։

Վարժապետն ասում է՝ «Ասա՛ այբ»։

Նա էլ կրկնում է՝ «Ասա այբ»։

– Տո շան զավակ, ես քեզ եմ ասում՝ «Ասա այբ»։

– Տո շան զավակ, ես քեզ եմ ասում՝ «Ասա այբ»։

Այս երեխայի բանը հենց սկզբից վատ գնաց, և այնքան ծեծ կերավ, որ մի քանի ժամանակից «ղաչաղ» ընկավ, տանիցն ու գեղիցը փախավ, հանդերումն էր ման գալի։ Բայց մեր Սհակ վարժապետի չարությունից չէր դա։ Այս տեսակ անաստված ծեծ այն ժամանակ ընդունված էր և սովորական բան էր մեր գյուղական ուսումնարաններում։ Գյուղացիներից էլ շատ քչերն էին բողոքում։ Այդ ծեծերից ես չկերա, որովհետև վարժապետը քաշվում էր հորիցս, բայց մանավանդ մորիցս էր վախենում։ Չմոռանամ, որ Սհակ վարժապետին սիրում էին մեր գյուղում և մինչև օրս հիշում են։

Տասը տարեկան, մեր գյուղից հեռացել եմ Ջալալօղլի, ուր մեծ և օրինակելի ուսումնարան կար, այդ ժամանակ Լոռում շատ հայտնի «Տիգրան վարժապետի» հսկողության տակ։ Այնտեղից էլ անցել եմ Թիֆլիս՝ Ներսիսյան դպրոց, որ չեմ ավարտել։

Շատ վաղ եմ սկսել ոտանավոր գրել։ 10—11տարեկան ժամանակս Լորիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ։ Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ–երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային։ Սիրային ոտանավորներից մեկը, մի դեպքի պատճառով, տարածվեց ընկերներիս մեջ ու մնաց մինչև օրս։ Ահա՛ այդ ոտանավորը.

Հոգուս հատոր
Սըրտիս կըտոր,
Դասիս համար
Դու մի՛ հոգար,
Թե կան դասեր
Կա նաև սեր,
Եվ ի՜նչ զարմանք,
Իմ աղավնյակ,
Որ կենդանի
Մի պատանի
Սերը սըրտում
Դաս է սերտում:
Հարցեր և առաջադրանքներ:
1. Անծանոթ բառերը դուրս գրիր և բառարանի օգնությամբ բացատրիր:
2. Ըստ ստեղծագործության գրավոր պատմիր, թե Թումանյանի մանուկ ժամանակ ինչպես էին ապրում գյուղում:
3. Այսպիսի ինքնակենսագրություն գրիր (պատմիր, թե ինչով ես նման ծնողներիդ յուրաքանչյուրին, ինչպես ես անցկացրել կյանքիդ նախադպրոցական շրջանը, ինչն է շատ ազդել քեզ վրա և այլն):
4. Բառարանի օգնությամբ գրիր ընդգծված բառերի հոմանիշները. երկուական հոմանիշ:

Ուսումնական նյութեր

Երկիր Նայիրի շարքից

Leave a comment

ծ

Մշուշի միջից,— տեսի՜լ դյութական,—
Բացվում է կրկին Նաիրին տրտում.
Ո՞ր երկրի սրտում թախիծ կա այնքան,
Եվ այնքան ներում — ո՞ր երկրի սրտում.
Որտե՞ղ են քարերն այնպես վերամբարձ
Ձեռների նըման պարզված երկնքին,
Որտե՞ղ է աղոթքն այնպես վեհ ու պարզ
Եվ զոհաբերումն այնպես խնդագին…
Որտե՞ղ է խոցում այնպես չար ու խոր
Սիրտը մարդկային դաշույնը քինոտ.
Որտե՞ղ է հոգին այնպես վիրավոր,
Եվ անպարտ երկիրն այնպես արյունոտ…

Կարծես թե դարձել եմ ես տուն,
Բոլորն առաջվանն է կրկին.
Նորից դու հին տեղը նստում,
Շաբժում ես իլիկը մեր հին.
Մանում ու հեքիաթ ես ասում,
Մանում ես անվերջ ու արագ.
Սիրում եմ պարզկա քո լեզուն,
Ձեռներըդ մաշված ու բարակ։
Նայում եմ, մինչև որ անզոր
Գլուխըս ծնկիդ է թեքվում.
Նորից ես մանուկ եմ այսօր,
Դրախտ է նորից իմ հոգում։
Արևը հանգչում է հեռվում,
Գետից բարձրանում է մշուշ,
Հեքիաթըդ անվերջ օրորում,
Իլիկըդ խոսում է անուշ…

Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես,
Վերջին երգիչն իմ երկրի,
Մա՞հն է արդյոք, թե նի՞նջը քեզ
Պատել, պայծառ Նաիրի։

Վտարանդի, երկրում աղոտ,
Լուսեղ, քեզ եմ երազում,
Եվ հնչում է, որպես աղոթք
Արքայական քո լեզուն։

Հնչում է միշտ խոր ու պայծառ,
Եվ խոցում է, և այրում,
Արդյոք բոցե վարդե՞րդ են վառ,
Թե՞ վերքերն իմ հրահրուն։

Ահով ահա կանչում եմ քեզ
Ցոլա, ցնորք Նաիրի՛, —
Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես,
Վերջին երգիչն իմ երկրի…

Հիշում եմ ինչպես այն ուշ
Աշունն էր ոսկևորվում,—
Մայրմուտն էր ժլատ վառվում,
Բըլուրը պատել էր մուժ…

Մեր գյուղն է —սարերը մերկ,
Մեր գետը — բարակ միգում.
Զանգակը — մեղմ ու բեկուն.
Թախծում են արոտ ու հերկ…

Եվ մայրըս ահա հիվանդ,
Մրսում է, արև ուզում,
Նստած է հետըս դրսում
Անխոս ու մեղմ հնազանդ։

Եվ ծեր է մայրըս այնքան,
Փոքրիկ է —բարի մի մայր…
Ցոլում է սարը սուրսայր,
Երգում է զանգը լալկան…
Ուսումնական նյութեր

Վերծանել թևավոր խոսքերը և հանելուկները.

Leave a comment

 

Ա=1 Բ=2 Գ=3 Դ=4 Ե=5 Զ=6 Է=7 Ը=8 Թ=9 Ժ=10

Ի=11 Լ=12 Խ=13 Ծ=14 Կ=15 Հ=16 Ձ=17 Ղ=18 Ճ=19

Մ=20 Յ=21 Ն=22 Շ=23 Ո=24 Չ=25 Պ=26 Ջ=27

Ռ=28 Ս=29 Վ=30 Տ=31 Ր=32 Ց=33 Ու=34 Փ=35 Ք=36 Օ=37 Ֆ=38

 

1)29-24-30 24-28-11 29-11-28-24-21

Սով ոռի սիռոյ

Սովորի սիրով

2)22-11-15 29-24-30-24-28-5 22-11-16-24-28

Նիկ սովոռե նիհոռ

3)20-24-28-5 29-11-28-24-21 15-24-30-5-28-5

 

4) 29-11-28-24-21 11-29 20-24-28-5

 

Ստանալ թիվ ,գտնել տառը և հավաքել նախադասությունը(5-6)։

 

5)(8×2) + (4×3) – 5 = 16+12-5=23=Շ

(12×2) – 3 =21=Յ

(9×3) – 8 =19=Ճ

(5×5) – 14 =11=Ի

 

6)(10×2) – 3 =17=Ձ

(14×2) – 5 =23=Շ

(16×2) – 7 =25=Չ

(9×2) – 3 =15=Կ

 

7)Բնական թիվը 4-ի և 7-ի բաժանելիս մնացորդների գումարը 8 է։ Ինչպիսի՞ ամենափոքր

արժեք կընդունի այդ մնացորդների արտադրյալը։

12

 

8)Գտնել 101.9+16.101-ի բաժանարարների քանակը:

6

9)Դիցուք a,b դրական թվերն այնպիսին են,որ a²+b²=49, իսկ ab=16: Գտե՜ք a+b-ն:

 

10)Ո՞ր թիվն է ավելին՝ 3⁴ թե՞ 4³:

3⁴

Ուսումնական նյութեր
Leave a comment

Պարապմունք 26

Дата: 10 декабря 2025Автор: Inna Israelyan0 Комментарии

Թեմա՝ Երկու անհայտով առաջին աստիճանի հավասարումների համակարգի լուծման տեղադրման եղանակ։

Այս դասին դիտարկվում են երկու անհայտով առաջին աստիճանի հավասարումների համակարգեր, որոնցում անհայտների բոլոր գործակիցները զրոյից տարբեր են և համեմատական չեն: Յուրաքանչյուր այդպիսի համակարգ ունի միակ լուծում:

Երկու անհայտներով երկու հավասարումների համակարգի լուծման տեղադրման եղանակի ալգորիթմը:

1. Համակարգի հավասարումներից որևէ մեկից (սովորաբար ավելի պարզից) արտահայտել փոփոխականներից մեկը մյուսի միջոցով, օրինակ՝ առաջին հավասարումից արտահայտել x-ը y-ի միջոցով:

2. Ստացված արտահայտությունը տեղադրել մյուս (երկրորդ) հավասարման մեջ, օրինակ՝ x-ի փոխարեն:

3. Լուծել մեկ անհայտով հավասարումը, օրինակ՝ y-ի նկատմամբ (գտնել y-ը ),

4. Երրորդ քայլում գտնված y-ի արժեքը տեղադրել y-ի փոխարեն՝ առաջին քայլում ստացված հավասարման մեջ և գտնել x-ը:

5. Գրել պատասխանը:

Օրինակ: Լուծենք հետևյալ հավասարումների համակարգը:

1) Առաջին հավասարումից ստանում ենք՝

x−2y=3 => x=3+2y

2) Ստացված արտահայտությունը տեղադրում ենք երկրորդ հավասարման մեջ՝ x-ի փոխարեն՝

5⋅x+y=4 => 5⋅(3+2y)+y=4

3) Լուծենք ստացված հավասարումը և գտնենք y-ը՝

5⋅(3+2y)+y=4 => 15+10y+y=4 => 10y+y=4−15 => 11y=−11 |:11 => y=−1 

4) Տեղադրենք y-ի գտնված արժեքը առաջին քայլում ստացած հավասարման մեջ՝ y-ի փոխարեն և գտնենք x-ը՝

x=3+2⋅y => x=3+2⋅(−1) => x=3−2 => x=1 

5) Պատասխան՝ (1;−1)

Համակարգի հավասարումներից մեկում կարելի էր նաև x-ը արտահայտել y-ով և x-ի ստացված արժեքը տեղադրել մյուսի մեջ:

Լուծման հետևյալ եղանակը կոչվում է տեղադրման եղանակ:

Առաջադրանքներ

1. Համակարգը լուծել տեղադրման եղանակով:

2. Համակարգը լուծել տեղադրման եղանակով:

3․ Համակարգը լուծել տեղադրման եղանակով:

4․ Համակարգը լուծել տեղադրման եղանակով:

Երկրաչափություն 8, Ուսումնական նյութեր

Առանցքային և կենտրոնային համաչափություն

Leave a comment

Թեմա՝ Առանցքային և կենտրոնային համաչափություն։

Առանցքային համաչափության ժամանակ հարթության յուրաքանչյուր կետի որոշակի օրենքով համապատասխանության մեջ է դրվում հարթության մեկ այլ կետ:

Օրենքը հետևյալն է:

1. M կետից տարվում է ուղղահայաց համաչափության առանցքին (ուղղին) և ստացվում է P կետը՝ ուղղահայացի հատման կետը համաչափության առանցքի հետ:

2. Ուղղահայացի վրա տեղադրվում է PM1=PM հատվածը և գտնվում է M1 կետը:

Simetrija_ass_punkti.png
Simetrija_ass.png

Այսպիսով, հարթության ցանկացած M կետի համար գտնվում է միակ՝ նրան համաչափ M1 կետը:

M և M1 կետերը կոչվում են համաչափ տրված առանցքի նկատմամբ (համաչափության առանցքի), եթե

1) MM1 հատվածը ուղղահայաց է համաչափության առանցքին,

2) համաչափության առանցքը անցնում է MM1 հատվածի միջնակետով՝  PM1=PM

Բազմանկյունները համաչափ արտապատկերելու համար բավական է արտապատկերել նրանց գագաթները և միացնել ստացված կետերը:

Ուշադրություն

Առանցքային համաչափության ժամանակ

1. հատվածը գալիս է նույն երկարության հատվածի (կետերի միջև երկարությունները պահպանվում են),

2. ճառագայթը գալիս է ճառագայթի, ուղիղը՝ ուղղի,

3. պատկերները գալիս են հավասար պատկերների:

Երբեմն համաչափության երևույթներ հանդիպում ենք նաև բնության մեջ:

Aksiala9.jpg

Կենտրոնական համաչափության ժամանակ M կետը արտապատկերվում է M1 կետի հետևյալ օրենքով:

1. M և O (համաչափության կենտրոն) կետերով տանում ենք ուղիղ:

2. Ուղղի վրա տեղադրում ենք OM1=OM հատվածը և գտնում ենք M1 կետը:

Simetrija_c_punkti.png
Simetrija_c.png

M և M1 կետերը կոչվում են համաչափ O կետի նկատմամբ, եթե O -ն MM1 հատվածի միջնակետն է՝  OM1=OM

Բազմանկյունները համաչափ արտապատկերելու համար բավական է արտապատկերել նրանց գագաթները և միացնել ստացված կետերը:

Ուշադրություն

Ինչպես և առանցքային համաչափության ժամանակ, այս դեպքում ևս

1. հատվածը գալիս է նույն երկարության հատվածի (կետերի միջև երկարությունները պահպանվում են),

2. ճառագայթը գալիս է ճառագայթի, ուղիղը՝ ուղղի,

3. պատկերները գալիս են հավասար պատկերների:

Նկարում պատկերված ծառերը նույն գույնի և չափի են, սակայն ունեն մի կարևոր տարբերություն. առաջին ծառի ձախ և աջ մասերն իրար նման են, մինչդեռ երկրորդ ծառի ձախ և աջ մասերն իրարից զգալի տարբերվում են։

Բնության մեջ հաճախակի են հանդիպում համաչափության առանցք ունեցող օբյեկտներ՝ կենդանիներ, բույսեր և այլն։ Մարդիկ և կենդանիների մեծ մասն ունեն համաչափության առանցքներ։ Ոչ բոլոր կենդանիներն ունեն համաչափության առանցք, օրինակ խխունջը չունի։ Որոշ բույսեր ունեն մեկից ավելի համաչափության առանցք, օրինակ երիցուկը։ «Ամենահամաչափ» պատկերը շրջանագիծն է, այն ունի անվերջ քանակությամբ համաչափության առանցքներ՝ կենտրոնով անցնող ցանկացած ուղիղ համաչափության առանցք է։ Անմոռուկը համաչափության առանցքները 5-ն են։

Առանցքային համաչափությամբ օժտված պատկերներ։

Առաջադրանքներ։

1. O կետը AL հատվածը բաժանում է երկու հավասար մասերի: Գտնել  հատվածի միջնակետի նկատմամբ համաչափ կետեր:

AO=LO,

BO=KO,

CO=JO,

DO=IO,

EO=HO,

FO=GO

dots.PNG

2. Տրված է AL հատվածը: Գտնել D կետի նկատմամբ համաչափ կետերը:

CD=ED,

BD=FD,

AD=GD

Screenshot_1.png

3. Ո՞ր կետն է C կետին համաչափ՝ (0;−4) կետի նկատմամբ:

14_koord8punkti.png

C-ն համաչափ է H-ին

4. Գտնել Оx առանցքի նկատմամբ B կետին համաչափ կետը:

14_koord8punkti.png

B-ին համաչափ կետը Ox առանցքի նկատմամբ A կետն է։

5․ Կոորդինատային հարթության վրա կառուցիր հետևյալ գագաթներով եռանկյունը` A(9; 3), B(3;−9) և C(−9; −3)։ Կառուցել A1B1C1 եռանկյունը, որը համաչափ է տրվածին` y=3 ուղղի նկատմամբ: Գրել  A1B1C1 եռանկյան գագաթների կոորդինատները:

A1(9;3)

B1(3;12)

C1(-9;6)

6․ Կոորդինատային հարթության վրա գծիր քառանկյուն, որի գագաթները հետևյալ կետերն են՝

A(18; 6), B(6; −18), C(−18; −6) և D(−6; 18)։ Գծել A1B1C1D1 քառանկյունը, որը համաչափ է տրված քառանկյանը՝ (0;0) կետի նկատմամբ: Գրել  A1B1C1D1 քառանկյան գագաթները:

A1(-18;-6)

B1(-6;18)

C1(18;6)

D1(6;-18)

7․ Նշել այն պատկերները, որոնք ունեն համաչափության կենտրոն:

  • Իննանկյուն
  • Սեղան
  • Քառակուսի
  • Ուղղանկյուն

8․ Նշել այն պատկերները, որոնք ունեն համաչափության առանցք:

  • Շրջան
  • Քառանկյուն
  • Եռանկյուն
  • Շեղանկյուն

9․ Նշել այն տառերը և թվերը, որոնց տեսքն ունի համաչափության առանցք:

A,H,I,M,O,T,U,V,W,X,Y.

Ուսումնական նյութեր

Как человек узнавал мир

Leave a comment

ТЕМА III. ВОКРУГ СВЕТА

УРОК 1. КАК ЧЕЛОВЕК УЗНАВАЛ МИР

Что дают человеку путешествия? Почему так много людей,
увлекающихся туризмом? Какую пользу приносят людям
путешествия? Чему они учат? Что позволяют узнать? Как
путешествия меняют нас и нашу жизнь? Каким был бы наш мир,
если бы не первооткрыватели и первопроходцы? Остались ли на
Земле такие места, куда не ступала нога человека? Сколько
времени нужно сегодня для путешествия вокруг света?

Как путешествия помогают лучше узнать себя и других людей; почему разнообразие национальных культур представляет огромную ценность для всех жителей нашей планеты.

  1. Посмотрите фильм ВВС «На грани выживания». Поделитесь впечатлениями со своими друзьями. Что показалось вам наиболее интересным? Почему?

ВВС путешествия

2. Прочитайте высказывания о путешествиях. Объясните их смысл.
Какие из них показались вам наиболее интересными? Почему?


1. Ничто так не развивает ум, как путешествие.
Эмиль Золя (французский писатель)
2.Есть в этом что-то волшебное: уезжаешь одним человеком, а возвращаешься
совершенно другим.
Кейт Дуглас Уиггин (американская писательница)
3.Мир – это книга, и те, кто не путешествуют, успевают прочесть лишь первую
страницу.
Аврелий Августин (римский философ)

2. Чем отличаются материк, континент и часть света?
Эти слова близки по смыслу. Их можно употреблять в качестве синонимов. Но
небольшая разница в значении всё-таки есть.
Континент – это часть суши, которая омывается водой не со всех сторон.
Принято различать семь континентов: Северная и Южная Америка, Европа, Азия,
Африка, Австралия и Антарктида. Некоторые авторы считают Евразию единым
континентом.
Материк – представляет собой часть суши, которая полностью отделена от
других частей суши океанами. Обычно выделяют шесть материков: Северная
Америка, Южная Америка, Евразия, Африка, Австралия и Антарктида.
Часть света – это исторически сложившееся деление на регионы
(территории) суши. Частью света называется материк или его часть, а также
расположенные рядом острова. Частями света являются: Азия, Америка, Африка,
Антарктида, Европа, Австралия с Океанией. На одном материке Евразия
расположены две части света: Азия и Европа. Материки Южная и Северная
Америка вместе образуют одну часть света – Америку.

(Словарь по географии, 2015)

3. Первые кругосветные путешествия были предприняты в 1519–1522 годах под командованием Фернана Магеллана и завершены Хуаном Себастьяном Элькано. Экспедиция доказала, что Земля имеет шарообразную форму и что существует единый Мировой океан. Также в рамках этого путешествия был открыт Тихий океан. 

Первое кругосветное плавание (1519–1522)

  • Руководители: Фернан Магеллан (в начале экспедиции) и Хуан Себастьян Элькано (после гибели Магеллана).
  • Корабли: Пять кораблей, из которых до конца дошла только «Виктория».
  • Продолжительность: Примерно 3 года (1082 дня).
  • Важные открытия:
    • Доказательство шарообразности Земли.
    • Открытие Тихого океана.
    • Определение размеров Земли.
    • Открытие Магелланова пролива.

Первое русское кругосветное плавание (1803–1806)

  • Руководители: Иван Крузенштерн («Надежда») и Юрий Лисянский («Нева»).
  • Цели: Снабжение российских владений на Аляске, исследование Сахалина и Курильских островов, установление дипломатических отношений с Японией.
  • Разделение судов: После Гавайских островов корабли разделились: «Надежда» отправилась на Камчатку и в Японию, а «Нева» — на Аляску.

4. Прочитайте слова. Какие из них, по вашему мнению, имеют отношение
к теме «Путешествия»? Обоснуйте ваш выбор. Составьте и запишите
предложения (или небольшой рассказ) с некоторыми из них. Значение
незнакомых слов посмотрите по словарю.
Парус, телевизор, континент, медведь, сигнал, материк, территория, ружьё,
лодка, шкаф, матрос, весло, парта, порт, аэропорт, корабль, самолёт, полюс,
приключение, паспорт, виза, печать, география, рюкзак, чемодан, продукты, лук,
театр, проводник, сапоги, джунгли, компас, лес, буря, архипелаг, карта, спички,
пассажир, лётчик, стюардесса, дождь, музей, река, море, океан, плот, лев, собака,
кошка, капитан, экспедиция.

5. Прочитайте текст. Скажите, о каких великих путешественниках, в нём
говорится. Как их открытия изменили мир? Значение незнакомых слов
посмотрите по словарю. Проверьте, знакомы ли вам слова, которые
помогут лучше понять текст: эпоха, сферический, первобытный, зоология,
папуас, раса.

ВЕЛИКИЕ ПУТЕШЕСТВЕННИКИ, КОТОРЫЕ ИЗМЕНИЛИ МИР

6. Подберите синонимы к данным словам.
Континент, понятие, с помощью, исследование, моряк, нечаянно,
действительный, турист, ценность, командовать, неизвестный, убеждён, найти,
житель, учёный, удивительный.

7. Подберите антонимы к данным словам.
Смерть, длинный, раньше, плохой, последний, современный, бедность, отбыть,
возможный.

8. Найдите в тексте и прочитайте ответы на следующие вопросы.

  1. Как изменили мир великие путешественники? 2. Как удалось Колумбу
    открыть Америку? 3. Какая цель была поставлена перед Васко да Гама? 4. Что
    доказала экспедиция Фернана Магеллана? 5. Как Америка получила своё
    название? 6. Какие научные исследования проводил Миклухо-Маклай? 7. Какую организацию основал Жак-Ив Кусто? 8. Какое плавание совершил Тур Хейердал? 9.Что сумел доказать Фёдор Конюхов?

УРОК 2.

9. Ответьте на вопросы.

Какие растения, произрастающие в Северной и Южной Америке, появились в
Европе благодаря Колумбу? 3. Какой ценой приходилось платить мореплавателям
прошлого за свои открытия? 4. Кто из великих мореплавателей исправил ошибку
Колумба? 5. Кому удалось на основании научных исследования доказать родство
рас? 6. Кто сумел разработать новые технические средства для подводных .7Какие страны появились на карте благодаря великим мореплавателям?исследований? 7. Что заставило поверить Тура Хейердала в возможность
переплыть на плоту Тихий океан? 8. Как современные путешественники
доказывают, что для целеустремлённого человека нет ничего невозможного?9.Что вам известно о людях, совершивших кругосветные путешествия? 10. Почему
в наше время совершить путешествие вокруг света намного легче, чем это было
500 или 200 лет тому назад? Какие новые виды транспорта появились? Какие
приборы помогают современным путешественникам?

10. Согласны ли вы с тем, что…

Фёдор Конюхов пересёк Атлантику на лодке с вёслами. Христофор Колумб открыл Америку, сам того не зная. 2. Благодаря плаванию Колумба в Европе появились пшеница, картофель и кофе. 3. Васко да Гама открыл новый морской путь из Европы в Индию. 4. Васко да Гама привёз из Индии индейцев. 5. Участники экспедиции Магеллана совершили первое в истории кругосветное путешествие и доказали, что Земля плоская, как стол. 6. Америку назвали в честь Америго Веспуччи, потому что он её открыл. 7. Миклухо-Маклай совершил ряд экспедиций на Новую Гвинею, где исследовал первобытную культуру коренных жителей. 8. Жак-Ив Кусто научил китов пользоваться сонаром.

11. Перепишите предложения, вместо точек вставьте подходящие по
смыслу слова в нужной форме. Задайте к ним вопросы. Скажите, какую
роль в предложении эти слова выполняют (что они называют?).

  1. В каждую эпоху … люди, которые … существовавшие представления о мире.
  2. Три судна … из испанского города Палос-де-ла-Фронтера. 3. До конца жизни
    Колумб …, что достиг Индии. 4. Жак-Ив Кусто … множество фильмов и … книги о своих путешествиях. 5. С детских лет Хейердал … интересоваться зоологией. 6. Тур Хейердал случайно … в реку и … самостоятельно.

12. Дополнительный материал для чтения

Беги, Форрест, беги»! 10 самых необычных кругосветных путешествий

С тех пор, как экспедиция Фернана Магеллана обогнула земной шар, отправиться в кругосветное путешествие мечтали многие. И если сначала это были храбрые энтузиасты, в течение долгих лет преодолевающие огромные расстояния часто ценой собственного здоровья или жизни, то сейчас кругосветные путешествия стали более безопасными. Однако в этой статье мы расскажем не о комфортабельных и размеренных путешествиях вокруг земного шара, а о тех смельчаках, которые совершили самые необычные кругосветки в мировой истории.

Кругосветное путешествие Федора Конюхова на весельной лодке

Кого из кругосветных путешественников вы вспомните в первую очередь? Допустим, уже упомянутого нами Фернана Магеллана, затем Филеаса Фогга из романа Жюля Верна «Вокруг света за 80 дней» и, конечно, нашего соотечественника Федора Конюхова! Этот легендарный путешественник прошел пять кругосветок, поднялся на семь вершин мира (по одной самой высокой на каждом континенте) и поставил много мировых рекордов Гиннеса.

Сейчас Федор Конюхов совершает свое шестое кругосветное путешествие на весельной лодке, а мы можем наблюдать за ним в режиме реального времени на сайте https://konyukhov.ru. Стартовала эта кругосветка от берегов Новой Зеландии в декабре 2018 года, а закончиться должна в той же точке в 2020 году. За это время путешественник преодолеет 27000 км и впервые в мировой истории пройдет Южный океан на веслах! Южным океаном называют воды Тихого, Атлантического и Индийского океанов, окружающие Антарктиду. Эти места знамениты сильнейшими штормами, суровыми погодными условиями и многочисленными айсбергами.

Кругосветное путешествие на велосипеде

В течение трех с половиной веков, после того, как экспедиция Магеллана обогнула земной шар, кругосветные путешествия проходили только на кораблях. И вот в 1884–1886 годах прошла первая кругосветка на ином виде транспорта — велосипеде. Совершил ее англичанин Томас Стивенс, который в то время жил с семьей в США.

Стивенс приобрел пенни-фартинг — первый изобретенный тип велосипедов с огромным передним колесом и небольшим задним. Сначала он планировал проехать лишь по стране от восточного до западного побережья. Однако добравшись до Нью-Йорка, решил вернуться в родную Англию и отправиться уже в кругосветное путешествие. Во время поездки Стивенс писал путевые заметки для американского литературного журнала «Harper’s Magazine», которые позже были переизданы в сборнике «Вокруг света на велосипеде».

Через 25 лет достижение Томаса Стивенса повторил наш соотечественник Онисим Панкратов. Онисим происходил из крестьян Пензенской губернии. По достижению совершеннолетия он перебрался на другой конец страны — в русский город Харбин, основанный строителями Китайско-Восточной железной дороги. Там-то Онисим и увлекся велосипедным спортом и вскоре стал лучшим велогонщиком города. В кругосветное путешествие молодой человек отправился из Харбина в июле 1911 года, а завершил его здесь же по прошествии двух лет.

За время в пути Онисим в одиночку пересек всю Сибирь, проехал по большинству европейских стран, был арестован в Турции и обвинен в шпионаже в Италии, переболел малярией, попал в крупное ДТП, а также проехал на велосипеде от Нью-Йорка до Сан-Франциско, всю Японию и Корею. Харбин встречал новоиспеченного кругосветного велопутешественника всем городом с оркестром, а городской комендант наградил молодого человека почетной лентой и лавровым венком.

Кругосветное путешествие пешком

Казалось бы, первые кругосветные путешествия должны были проходить на самом доступном большинству виде транспорта — пешком. Однако из-за сложной логистики, необходимости переплывать моря и океаны на транспорте и опасностей, поджидающих одиноких пеших путешественников в пути, такие кругосветки получили распространение только в XX веке.

Считается, что первым пешим путешественником, обошедшим земной шар, был американец Джордж Шиллинг. Этот профессиональный спортсмен по сути зарабатывал на ходьбе на длинные дистанции. Он заключал денежное пари и отправлялся в путь, неизменно выигрывая в конце. Свою пешую кругосветку Шиллинг начал в 1897 году, а закончил ориентировочно в 1904 году, прогулявшись за это время по 4 континентам. За собой он катил собственное изобретение «дирижабль», которое выступало своеобразным домом на колесах.

Первой женщиной пробежавшей вокруг земного шара, стала ирландка Роузи Суэйл-Поуп. Причем в это кругосветное путешествие она отправилась в день своего 57-летия — 2 октября 2003 года. Правда, за несколько десятилетий до этого Роузи с мужем и двумя детьми совершила кругосветку на катамаране, а также пробежала через пустыню Сахара.

Свой кругосветный забег Роузи посвятила покойному супругу и выполнила его в поддержку благотворительной организации, борющейся с онкологией, и российского детского дома. Пробег занял у Роузи 5 лет. Чтобы обеспечивать себя все эти годы, она вынуждена была сдать в аренду собственный дом в Ирландии. Кстати, в автобиографической книге «Just a little run around the world», выпущенной по итогу кругосветки, Роузи поделилась своими впечатлениями и о Сибири. К примеру, там ей пришлось бежать несколько дней в сопровождении стаи волков!

Кругосветное путешествие на воздушном шаре

Кажется, кругосветные путешествия по воздуху должны быть самыми быстрыми и от этого неинтересными. Ведь в зависимости от типа самолета обогнуть земной шар можно за 60–90 часов, а Юрий Гагарин во время первого полета в космос сделал это и того меньше — всего за 108 минут. Однако такие кругосветки могут занять и несколько десятков дней, если отправиться в них на дирижабле или воздушном шаре!

Вообще первое кругосветное путешествие по воздуху в мировой истории произошло в 1929 году. Тогда дирижабль «Граф Цеппелин» из Германии за 20 дней обогнул земной шар. За время полета он преодолел 34000 км и совершил всего три посадки. Правда, основной целью этой кругосветки стала не гонка за рекордами или проверка возможностей летательного аппарата, а всего лишь рекламная кампания жестких дирижаблей.

Первая одиночная и беспосадочная кругосветка на воздушном шаре случилась только в 2002 году. Выполнил ее Стив Фоссетт — бизнесмен, яхтсмен, летчик и воздухоплаватель из США. В кругосветное путешествие на воздушном шаре Стив отправился в возрасте 58 лет. Полет занял у него 14 дней и протянулся на 34000 км. Это была его шестая попытка облететь планету на воздушном шаре, поэтому никто уже не верил в успех.

Однако, несмотря на сложности в пути (штормы, низкие температуры и поломку оборудования), Стив осуществил свою мечту и побил сразу три мировых рекорда! Вообще за всю свою жизнь Стивен Фоссетт установил 116 мировых рекордов, среди которых самая быстрая кругосветка на парусном судне и первый одиночный и беспосадочный облет мира на самолете.

Кругосветное путешествие на мотоцикле

Кругосветными путешествиями на автотранспорте уже никого не удивишь. Сотни людей успели обогнуть земной шар на автомобилях, мотоциклах, такси и даже джипе-амфибии. Однако мало кто решался повторить такое приключение, в отличие от британского журналиста Теда Саймона.

В свою первую кругосветку на мотоцикле он отправился в 1973 году в возрасте 42 лет. Поездка растянулась почти на пять лет. За это время он посетил 45 стран и проехал 125000 км через Европу, Африку, Азию и обе Америки. По итогу Тед выпустил книгу «Путешествия Юпитера».

Еще через 23 года он решил повторить свое кругосветное путешествие. На этот раз мотопоездка вокруг земного шара заняла три года. Началась она в 2001 году, когда Теду исполнилось 70 лет! Как говорил сам путешественник по ее завершении, он и не подозревал, как за эти годы все в мире поменялось. Второму кругосветному путешествию Теда Саймона посвящен фильм Jupiters Travels режиссера Манфреда Ваффендера (Manfred Waffender).

Первое женское кругосветное путешествие

Долгое время общество даже не думало, что женщина может отправиться в тяжелое путешествие вокруг света, тем более в одиночку. К тому же представительниц прекрасного пола на экспедиционные корабли просто не пускали. Документально установлено, что первой женщиной, совершившей кругосветное путешествие, стала француженка Жанна Барре.

В 1766 году она работала ассистенткой ботаника Филибера Коммерсона и по его приглашению отправилась в морскую экспедицию. Конечно, переодевшись в мужскую одежду. Через два года плавания обман ученых раскрылся и паре пришлось остаться на острове Маврикий. Во Францию Жанна вернулась лишь спустя 10 лет с начала плавания.

Самой знаменитой женщиной, совершившей кругосветку, стала американская журналистка Нелли Блай. К началу своего путешествия Нелли была уже известна в Штатах и даже получила прозвище «Леди сенсация». Она писала про тяжелое положение работниц заводов, про нищету и коррупцию в Мексике, а также прославилась сенсационным расследованием о закрытой психиатрической лечебнице для женщин.

В 1889 году Нелли Блай решила побить рекорд уже упомянутого нами Филеаса Фогга из романа «Вокруг света за 80 дней». Путь, по которому путешествовал герой Жюля Верна, занял у Нелли всего 72 дня. У девушки получилось не только обойти книжного Фогга, но и установить новый мировой рекорд. По итогу ее путешествия был создан комикс «Julie Walker is the Phantom».

Գրականություն 8, Ուսումնական նյութեր

Ավետիք Իսահակյան. «Համբերանքի չիբուխը»

Leave a comment

Երկաթուղին ոլորվում էր Շիրակի ծաղկած դաշտերում: Վագոնի լուսամոտից նայում էի այնքան սիրելի հողի կտորին, ուր խաղաց ու անցավ իմ բախտավոր մանկությունը։
Ահա՛ և Օհան-ամու ջաղացը։ Այստեղ էր մի ժամանակ չխկչխկում Օհան-ամու ջաղացը։ Առուն չորացել է հիմա, ջաղացը ավերվել է վաղուց, միայն երեք ուռի և մի բարդի է մնացել այն փոքր ծաոուտից, որ տնկել էր Օհան-ամին ջաղացի շուրջը։

Ինչքա՜ն անգամ ենք նստել այս ծառերի տակ Օհան-ամու հետ և զրույց արել։

Այն օրվանից շատ բան է կուլ գնացել ժամանակի անհունության մեջ՝ անկրկնելի և անվերադարձ.— և Օհան-ամին էլ չկա, վաղուց մեռել է նա և թաղված է այս ծառերի տակ իր սրտի ուզածի համաձայն։

Եվ հիշում եմ քո իմաստուն խոսքը, Օհան-ամի. «Մարդը կէրթա, աշխարքը կմնա» ։

Մեր ջաղացից կես ժամ հեռու, Ախուրյանի զառիթափի վրա էր գտնվում Օհան-ամու փոքրիկ ջաղացը մի աղորիքով, որ դառնում էր Ախուրյանի մեջ թափվող մի կարկաչուն առվակի ջրով։ Իր ձեռքով էր շինել Օհան-ամին ջաղացը և նրան կիպ տնակը, և իր ձեռքով էլ մշակում էր ոչ մեծ բոստանը, որ փռված էր ջաղացի շուրջը մինչև գետի եզերքը։

Երբ մեր ջաղացն էի լինում՝ հաճախ այցի էի գնում Օհան-ամուն։ Թեյ ու շաքար էի նվեր տանում նրան, որ միասին թեյ խմեինք և լսեի նրա զրույցները։

Շա՜տ վաղուց է այդ։ Շա՜տ տարիներ առաջ, այն պարզասիրտ և միամիտ ժամանակները, երբ Օհան-ամու ծերունի ընկերները, գյուղից գյուղ, ցուպերը շավիղների քարերին ծեծկելով, քթերի տակ մի հին բան թոնթնալով, կորամեջք ու տնկտնկալով գալիս էին ջաղացը հատկապես Օհան-ամու ընտիր թյությունից մի չիբուխ քաշելու և հնությունից մի– երկու խոսք իրար հետ սրտանց խոսելու համար, և նորից տնկտնկալով վերադառնում էին իրենց գյուղերը։

Պատանի երևակայությանս համար երևում էր լուրջ, մենակյաց Օհան-ամին, իբրև նահապետական դարերի մի իմաստուն, որ վաթսուն տարիների գագաթից նայում է աշխարհին, միտք է անում աշխարհի բանը՝ ծխելով իր «համբերանքի չիբուխը» ։

Իմ թարմ զգայության վրա խորհրդավոր տպավորություն էր թողնում նրա անցրած ու ապրած կյանքը և իր ապրումներից գումարած մտքերը։

Մինչև քառասուն տարին Օհան-ամին ապրել էր իրեն պապերի գյուղում, աշխատել էր օր ու գիշեր, ցանել ու հնձել, Կողբ ու արանները քիրա-քյարվանի գնացել, ծնողներին խնամել ու պատվով թաղել, քույրերին ամուսնացրել, ինքն էլ ամուսնացել և որդիներ հասցրել։

Քառասուն տարեկան հասակում գյուղում հողաբաժին եղավ։ Հարուստներն իրենց մեջ բաժանեցին բերրի հողերը և ստերջ հողերը տվին թույլերին, խեղճերին։

Օհանը զայրացավ։ Վառեց ու բորբոքեց հողազուրկների արդար վրեժը։ Գյուղի զրկված մասը ըմբոստացավ։ Հարձակվեցին, ծեծեցին ռեսին ու մի քանի հարուստների։

Գանգատը հասավ քաղաք։ Եկավ կաշառված պրիստավը մի քանի յասավուլներով (ոստիկան), հավաքեց ըմբոստներին, բարկացավ, ոտները գետին զարկեց ու քաշեց նրանց մտրակի տակ։

Արյունը կոխեց Օհանի աչքը. ձեռքը ձգեց պատահած քարին և նետեց պրիստավի կրծքին։ Ծեծվողները թև առան, հարձակվեցին յասավուլների վրա, զինաթափեցի ն նրանց, քարահալած արին պրիստավին ու ոստիկաններին և գյուղից քշեցին։

Երրորդ օրը, երբ կազակները եկան նրանց ձերբակալելու՝ նրանք գյուղից փախել էին արդեն, ելել էին սարերը, «ղաչաղ» էին ընկել։

Կարճ ժամանակի ընթացքում փախստական գյուղացիները մեկ-մեկ իջան գյուղը, ընկան հարուստների ոտները, ներում խնդրեցին և ներվեցին։

Օհանը մնաց չորս ընկերքով փախստական։ Մի ժամանակ հետո, չորս ընկերն էլ եկան, վզները դրին հարուստների շեմին, ներում ստացան։ Բայց Օհանը մնաց մենակ և անսասան։ Նա չզիջեց։ Մերժեց հարուստների պատգամը, որ ուղարկել էին նրանք — հանձնվել, զղջալ և թողություն ստանալ։

Մի օր էլ, մատնությամբ, մի գյուղում բռնվեց նա։ Ձեռները կապեցին հետևը, տարան Գյումրի քաղաքը, դատեցին և չորս տարվա բանտարկություն վճռեցին։

Երբ Օհանը բանտից ազատվեց, գյուղն եկավ, որդիները հասել էին արդեն, ուժովցել և հարստացել, բայց իրեն մենակ զգաց գյուղում, չուզեց տեսնել իր դավաճան, փոքրոգի ընկերների երեսն անգամ։ Չուզեց մնալ գյուղում, որպեսզի ստիպված չլինի պատահելու իր թշնամի հարուստներին։

Արդեն բանտում երազել էր մեկուսանալ — «աշխարհաթող» լինել։ Եվ հիմա, բանտից ելնելով՝ վճռեց և վերջնականապես տեղափոխվեց ջաղացը։ Եվ միայն շատ անհրաժեշտ դեպքերումն էր գյուղ գնում։

Անզոր եղան կնոջ և որդիների թախանձանքները՝ բեկանելու փայփայած նրա իղձը։

«Քանի ողջ եմ, — այսպես ասաց ու այսպես կտակեց իր որդիներին.— էստեղ կաշխատեմ կապրեմ, երբ մեռա, էստեղ թաղեցեք ինձի՝ իմ ծառներիս տակը» ։

Եվ այսպես «աշխարհաթող» եղավ Օհան-ամին։

Այսօրվա պես հիշում եմ իմ այցելած օրերից մեկը։

Ամառ էր։ Ախուրյանում լողանալուց հետո գնացի Օհան–ամու մոտ զրույց անելու։

Օհան-ամին թիկն էր տվել ծառերի տակ։ Մի փոքրիկ արախճին մասնակի ծածկում էր «նրա գլխի նոսր, ճերմակ մազերը։ Ճակատը շա՜տ կնճռոտված էր էրևում։ Ահագին ձյունափայլ մորուքը խառնվել էր բաց կրծքի ալեխառն մազերին։ Ինքնամփոփ ծխում էր չիբուխը։ Ոտների տակ մրափում էր Ասլանը, Օհան-ամու հավատարիմ, հսկա գամփռը։

Բարև տվի և թեյ-շաքարը դրի կողքին։ Խորշոմների մեջ կորած խոհուն աչքերով նայեց ինձ։

— Գալդ բարի, աղախպորս տղա, — այսպես էր նա միշտ կոչում ինձ։

Միջօրեի ճպուռներն արևաբորբոք ճռռում էին, կարծես արևի ձայնն էր այդ, կամ ուղղակի, արևի ճառագայթներն էին ճռռում այսպես բարկ ու բորբոք։

Ջաղացը ծուլորեն չխկչխկում էր։ Ջաղացի դռանը կապած կար մի խղճուկ էշ, որ եռանդով քսում էր մեջքը պատի անկյունին։ Հավերը քջուջ էին անում այս ու այն կողմ։

Ինձ տեսնելով մոտեցավ Օհան-ամու պառավը, որ եկել էր ամուսնուն այցի։

— Ես՝ չէ, թող աղեն ըսե, — դիմեց ինձ, — հայը էսօր քեֆ չունի, կըսե՝ մեջքս կցավի։ Էս չոլում հերիք մնա, ինչի՞ համար։ Թող տուն գա, առոք–փառոք ապրի. ջարդվելիք հարսներն ինչի՞ համար են, թող շահեն։ Էս օր-ծերությանը դադար չունի, մեկ գլուխ կդատի ու կաշխատի։ Ի՞նչ պիտի տանի աշխարքեն։

— Կնի՛կ, հերիք փնթփնթաս. քանի հազար անգամ ասել եմ քեզի — ես աշխարհաթող եմ եղել. ես էլ գեղն եկողը չեմ։ Խոսքս խոսք է։ Աշխատե՜լ։ Քանի ձեռքս բերանս կհասնի, պտի աշխատեմ։ Հո հարստության համար չե՞մ դատում, իմ աչքս կուշտ է։ Տղերքս իրանց համար, ես ինձ համար։ Իմ հացս իմ քրտինքովս պիտի ուտեմ։ Ես քեզնից լավ գիտեմ, որ աշխարքից բան տանող չի եղել, բայց մենակ թե՝ մարդս էս աշխարքն եկել է աշխատանքի համար։ Ձեռքս բան, ոտքս՝ գերեզման։ Պրծա՞նք։

Դե՛հ, էս չայ-շաքարն առ, սեղան բաց, չայդանն էլ դիր, աղախպորս տղի հետ հաց ուտենք, չայ խմենք։ Երբ պառավը գնաց, ես հարցրի.

— Օհան-ամի, հիվա՞նդ ես։

— Չէ՛, ջանըմ, մեջքիս ցավը հո նոր չէ, հին բան է, բանտից եմ հետս բերել։ Հիմի հո դպա ջահելություն չե՞նք երթա. տվողը ինչ որ տվել է, հիմի քիչ-քիչ ետ կառնի։ Էդպես է աշխարքիս բանը։ Ես էլ կամաց-կամաց ճամփա կիստկեմ դպա հորս քովը։

Ու չիբուխը խրելով գոտկի ծալքը՝ թեթև շարժումով ոտքի ելավ։

— Էրթանք բոստանը, մեկ քիչ սոխ, թարխուն քաղենք: Էսօր կնիկս ինձի համար գառով փլավ է բերել, ուտենք իրար հետ։

Մարգերի նեղ արահետով քայլում էր Օհան-ամին՝ առանց գավազանի, նա տակավին գավազան չէր գործածում: Ասլանը կրկնկակոխ՝ լեզուն դուրս ձգած՝ հետևում էր նրան։

Ես գնում էի նրանց հետևից։

Օհան-ամին կորաքամակ էր արդեն, գլուխը բավական թաղվել էր ուսերի մեջ. հաստ, բայց կարճ ոտները դեռ տոկուն էին ու ամաուր։

Ասլանը՝ կապտավուն մազերով աժդահա գամփռը, իր տոհմի երրորդն էր, որ ապրում էր այստեղ։ Նրա եղբայրներն ու քույրերն ապրում էին գյուղում, Օհան-ամու տանը:

Այս Ասլանից առաջ երկու Ասլան ապրել էին այստեղ՝ իրար հաջորդելով և նրանց թաղել էր Օհան-ամին բոստանի ծայրում ու վրաները քար ձգել։

Օհան-ամին թարմ կսկիծով մեկ-մեկ հիշատակում էր նախորդ Ասլանների բարեմասնությունները, նրանց հետ կապված դեպքերը, նրանց անձնազոհ քաջությունները։

Ասլանը Օհան-ամուց մի վայրկյան չէր բաժանվում, երբ իրար չէին տեսնում՝ անհանգիստ ու ջղայնացած որոնում էին իրար։

Իրար հետ սեղան էին նստում։ Օհան-ամին ուտում էր իր ճաշը, Ասլանը՝ իր լափը։

Ձմռան երեկոները, Օհան-ամին բուխարիկի կողքին նստած՝ լուռ, իր չիբուխն էր ծխում, Ասլանը նրա ոտների տակ, գլուխը թաթերի վրա դրած, լուռ, չիբուխի ծուխի պարույկներին էր հետևում։

Երբ մեկը Ասլանի մոտ «Օհան-ամի» արտասաներ, նա աչքերը կբանար լայնորեն, ականջները կսրեր, պոչը կշարժեր։ Օհան-ամու անունը թինդ էր հանում Ասլանի հոգին։

Վա՜յ թե մեկը Օհան-ամու բացակայության ժամանակ ձեռք դիպցներ նրա որևէ իրին՝ Ասլանի զայրույթին չափ չէր լինում, կհաչեր ու կգազազեր մինչև տերը գար. սակայն ինքը սիրում էր խաղալ Օհան-ամու իրերի հետ։ Հաճախ այսպիսի հանաքներ էր անում։ Թաքցնում էր Օհան-ամու թյությունի քսակը կամ թաշկինակը, և սուտ-քուն մտած, ներքին հրճվանքով նայում էր՝ թե ինչպե՞ս իր տերը քրքրում է ամեն մի անկյուն՝ կորցրածը գտնելու, և հետո, ինքը քնած տեղից ելնում էր, որոնում, գտնում իրը և ուրախ-ուրախ բերում հանձնում Օհան-ամուն:

Մի օր, եղբորս երեխաներն Ասլանին բռնել էին դաշտում, ուժով տարել էին մեր տուն, փակել մի սենյակում, առատ միս դրել առաջը, որպեսզի այս կերպով սովորեցնեին մեր տան վրա։ Բայց երկու օր Ասլանը գրեթե ոչինչ չէր կերել, անընդհատ ոռնացել էր՝ մինչև որ մայրս արձակել էր նրան։

Եվ Ասլանն իսկույն, խելակորույս, սլացել էր Օհան-ամու մոտ։

Երբ ես մի օր Օհան-ամուն պատմեցի Ասլանի կրած տանջանքը մեր տանը, նա հանգիստ սրտով ասաց.

— Թագավորի պալատն էլ տանես ու ամեն օր հավ ու լոր տաս, էլի պտի պրծնի, գա։

Եվ ավելացրեց.

— Էս շուն է. հալա մեկ ասա՝ շուո՜ւն։ Էս մարդ արարած չէ։ Էս՝ կնիկարմատ չէ։ Էս շուն է — հավատարմություն։ Մարդու բնույթն իսկի չի կրնա հասկանա շան բնույթը։ Մարդը սուտ է, հավատարմությունը մարդու համար անհասկանալի բան է։

Նստեցինք ծառերի ստվերում։ Ասլանը սեղանակից էր մեզ՝ մի փոքր հեռու պպզած։ Մենք գառի ոսկորները նետում էինք նրան, նա էլ ճարպկորեն այնպես էր դիրքավորում գլուխը, որ ոսկորներն ուղղակի ընկնում էին երախի մեջ և մի ակնթարթում հզոր ատամներով փշրում էր ոսկորները։ Օհան-ամին մի բաժակ օղի խմեց, մի բաժակ էլ ինձ մատուցեց.

— Խմե՛, աղախպորս տղա, խմե, որ ուրախանանք։ Էս աշխարքում գլխավոր բանը ուրախասիրտ ըլնելն է։ Ուրախությունը բախտավորության կեսն է։ Ինչ որ ըլնելու է՝ պտի ըլնի. էս գլխեն ի՞նչ տալացուք ունենք տխուր ըլնելու։ Էս սհաթն է մեր ձեռքը, քանի էս սհաթը մեր ձեռքն է՝ ուրախ ըլնենք, մեկէլ սհաթի տերը մենք չենք, կարելի է կանք, կարելի է չկանք։

Օհան-ամին բաժակը կրկնեց։

— Ես չար բան սիրող չեմ, կռիվ ուզող էլ մարդ չեմ. ու վիճակիցս էլ շա՜տ գոհ եմ։ Էս ջաղացը, էս կտոր հողը շատ է ինձի համար։ Աշխարքը որ բաժնեն, կարելի է էսքանն էլ ինձի չհասնի։ Էնքա՜ն մարդիկ կան–անտուն, անհող, ետնյալ աղքատ…

— Է՜յ գիտի, Միրզա Մեհդի, ականջդ կանչե՝ թե որ ողջ ես. թե էն է՝ պառկել ես հողի տակ, տղերքդ ողջ ըլնեն։ Էսպես մեկ տաղ կերգեր բանտի մեջ, երկու տարի միալար։ Էդ տաղի խոսքերը մտքիս մեջ տպվել են։ Քսան տարի է՝ ամեն օր կըսեմ ինձ ու ինձ։

Կանաչ դաշտի պարզ հոլիկը
Շահի ոսկե քյոշքից լավ է,
Քրտինքովդ կերած հացը
Սուլթանների ճաշից լավ է։
Շահիրների մուղամներից
Քամու ազատ շունչը լավ է։
Հարուստ, հպարտ ախպորիցդ
Սրտամոտ օտարը լավ է։

— Լավ խոսքեր են, — ասացի ես, — բայց ո՞վ էր Միրզա Մեհդին։

— Էն աճամ էր։ Իմ տարիքիս մարդ էր։ Կեղծ փող էին գտել քովը, բերել կոխել էին բանտը։ Երկու տարի իրար հետ շա՜տ սիրով ապրանք, կողք-կողքի, մեկ ամանից էինք ուտում։ Իմ ու քու չունեինք։ Չգիտեմ՝ մեղավոր էր, թե փորձանքի մեջ ընկած.— բանտում բռնված մեկը չկա, որ իրան մեղավոր հաշվե, ամեն մարդ իրան արդար, անմեղ է հաշվում.— բայց ազնիվ, պատվական մարդ էր, իմաստուն մարդ էր, խելքի ծով. շա՜տ երևելի խոսքեր ուներ։

Կնստեր թախտի վրա, չիբուխը կքաշեր միալար ու կըսեր.— «քաշենք համբերանքի չիբուխը մինչև ազատության դուռը բացվի» ։ Ես էլ նրանից սովորեցի էդ խոսքը, ես էլ կքաշեմ հիմի համբերանքի չիբուխը՝ մինչև…

— Կնի՛կ, մեկ հատ էլ լից, — ընդհատելով իր խոսքը՝ Օհան–ամին դիմեց կնոջը, և լիքը բաժակը վերցնելով, կարծես, մի վայրկյան մեզնից անջատվելով՝ հայացքը հառեց հեռուն։

— Կենա՛ցդ, Միրզա Մեհդի, ախպեր ջան, — ասաց և բերանը սրբելով դարձավ ինձ.

— Հա՛, էն կուզեի ասել՝ աշխարքը էն գլխից համբերանք է եղել ու կա…

Շա՜տ տեսակի մարդիկ կային բանտը — եփված, աշխարհատես։ Հայ ասես, թուրք ասես, էլ քուրդ, ըռուս։ Վարժապետ կար, վաճառական, գրել-կարդալ գիտցող մարդիկ։ Շա՜տ բան սորվեցի էդ մարդկանցից։ Վաստակածդ փողը քուկը չէ, կրնա ուրիշը գողնա տանի, բայց ինչ որ սորվեցիր՝ էն քուկդ է։

Մեկ լավ ջահել տղա կար՝ անունը Սարգիս։ Հարազատ ախպերը քառասուն տեսակ զրկել էր նրան, վերջն էլ հողը ձեռքից ուզեցել էր խլել։ Սարգիսը կրակ էր բացել վրեն, վիրավոր էր արել, բայց չէր սպանել։ Բանտ էին քցել մեկ տարով։ Բանն աջողի, անուշ տղա էր, գառի պես, պատվով։

Էդ ագահ ախպոր վրա Միրզա Մեհդին ըսավ։

— Ժամանակով աճամի հողը մեկ մարդ կուգա, կիջնի մեկ գեղ ու կխնդրվի՝ իրան դրկից շինեն, հող տան, ապրի։ Գեղի մեծերը կըսեն.— էս հողը քեզի. կըսե՝ քիչ է։ Կըսեն.– էն մեկն էլ քեզի. կըսե. նորեն քիչ է. էն ժամանակ գեղի մեծերը կըսեն.— Է՜յ դու ծակաչք մարդ, ահան մեր հանդը առաջդ է, վազե՛, ինչքան ոտքդ կտրեց՝ էն քեզի։ Էս մարդն էլ էնքա՜ն կվազե, էնքան կվազե, որ վերջը շունչը կկտրի, սիրտը կպատռի, կընկնի, կմեռնի… Հիմի քու ախպերն է. պատիժն առավ, մահը մոտիկուց տեսավ։ Էդքանն էլ բավական է։

— Մեկ հատ էլ խմենք ու ըսենք՝ հերիք է։

Իմ մերժումիս վրա՝ ինքը խմեց։

— Բանտի մեջ մեկ կոտր ընկած վաճառական կար, շատերի փողը կերել էր։ Ծիծաղու բան էր։ Ում փողը որ կերել էր, նրանց շատերից ամեն օր ուտելիք ու խմելիք կստանար։ Էդ բանի վրա ինքը կըսեր թե՝ ես Նոյ նահապետի պարտապանն եմ։ Ըսել է թե՝ ջրհեղեղի ժամա՛նակ, երբ որ տապանը ջրերի վրա էր, մեկ մարդ լող է տալիս դպա տապանն ու գոռում.— Նո՛յ ջան, ճոպանը քցե, տապանդ ելնեմ։ Մի՛տքդ չէ՞, որ դու եղ չունեիր, քեզի մի տիկ եղ տվի։ Նոյ նահապետը չլսելու տվավ ու մտքի մեջ ըսավ.— Ազատեմ, հետև պտի կանգնի, եղը պահանջե։ Թող ջրի տակն անցնի։

Մեկ ուրիշ մարդ մոտեցավ, թե՝ Նո՛յ, ազատի ինձի, դու լավ մարդ ես։ Էն տարին ալյուր չունեի, մեկ ջվալ ալյուր փոխ տվիր… Նոյ նահապետը տղոցը, թե՝ ազատեցեք, խեղճ է: Ու մտքի մեջ ըսավ, — որ խեղդվի, ալուրս պտի կորի. ազատեմ, կելնի, կաշխատի, պարտքը կուտա։

Հիմի էլ էս իմ պարտատերերն են։

Օհան-ամին չիբուխը լցրեց և մի կում ծուխ, առնելով ու արձակելով, շարունակեց.

— Էսպես, բանտ ըսածդ մեկ հավաք աշխարք է։ Մենակ էն զանազանությունը կա, որ աշխարքում չբռնված գողերն ու արունքտերերն են ապրում, իսկ բանտի մեջ՝ բռնված գողերն ու արունքտերերը։

Բանտի մեջ հասկացա բանի ուղն ու ծուծը. էն թե՝ ամեն, ամեն գեշ բաների պատճառն իմ ու քուն է։ Գեղ ու քաղաք իրար գզում են փողի, հարստության համար, ուրիշի աշխատանքը տանելու համար։

Ու քանի որ փողը կա, մարդ չկա, քանի իմ ու քու կա, սեր ու խիղճ չկա։ Էդտեղից էլ հարուստ ու աղքատ, զրկող ու զրկվող, բանտ արունհեղություն։

Թուրքը կըսե.— «Կռիվն ուրտեղի՞ց է։— Մեկը կուտե, մեկէլը կաշե.— կռիվն էդտեղից է» ։ Ես իմ մասիս.— հաշիվս իստկել եմ աշխարքի հետ։ Ուրիշ ի՜նչ կրնայի անել։ Կռվեցի, բա՛նտ դրին, մենակ մնացի։ Մենակ մարդն ի՞նչ կարող է անել աշխարքի սարքի դեմ։ Զարկես–զարկվես, օգուտն ի՞նչ։ Գեղ պիտի կանգնի, որ գերան կոտրի։ Հիմի՝ իմ ձեռքս առանց ուրիշի բերնից հաց փախցնելու՝ իմ բերնիս հացը կվաստակե, և էլ արդար հացս միշտ կիսել եմ ուրիշի հետ, ծանոթ-անծանոթի հետ:

Ուրախ աղմուկով թևերը թափ տալով եկավ խելառ Մխոն։

— Մխո ջան, — ասաց Օհան-ամին, — նստի հաց կեր։

— Մխոն էնքան ուրախասիրտ է, — դարձավ Օհան-ամին ինձ, — գիտես թե ո՛չ պառավանալ կա, ո՛չ մեռնել։ Աշխարքը իրան վրա ծախես, մեկ կոպեկի չի առնի։ Ամենեն հարուստ մարդն է, ինչու որ ամենեն գոհ ու կուշտ մարդն է։ Ամեն բանի հաղթել է։

Մխոն Օհան-ամու քրոջ որդին էր՝ մանուկ հասակից որբացած։ Մեծացել էր քեռու տանը, իբրև նրա որդիներից մեկը։ Մոտ երեսուն տարեկան կլիներ, նեղ ճակատով, մեծ քթով և բարձրահասակ։

«Խելառշունչի մեկն է», գյուղացիները այսպես էին բնորոշել նրան։ Խելառ-խելոք։ Խոսում էր անկապ, տակից-վրայից, սարից-ձորից։ Սակայն մշտական զվարթ տրամադրության մեջ էր այդ մարդը։ Թվում էր, թե՝ երբեք տխրության զգացած չէր կարող լինել նա։ Աշխարհի չար իրերը նրան բարի դեմքով էին երևում։ Ամեն բան ծիծաղի առիթ էր նրա համար — մահն էլ, մահի բոլոր տարրերն էլ — ցավ, հիվանդություն, ծերություն:

Մխոն ապրում էր Օհան-ամու հետ, թեև նրա մի ոտը ջաղացումն էր, մյուս ոտը՝ գյուղում։ Միասին վարում էին իրենց փոքր տնտեսությունը՝ բաղկացած մի-երկու տասնյակ հավերից ու բադերից և մի կթան կովից։ Միասին կռանում էին ջաղացաքարը և սարքի գցում։

Մխոն անչափ նվիրված էր Օհան քեռուն, նրա խոսքին՝ հլու-հնազանդ։ Եվ միայն Օհան-քեռու հարցերին էր լուրջ պատասխանում։

Մխոն գդակ չէր դնում, գարուն-ձմեռ։ Մազերը թաղիքի պես կպել էին գլխի մաշկին։ Միայն սաստիկ ցրտերին բաշլուղ էր փաթաթում գլխին։

Երբ գդակ էին տալիս՝ նա մի կողմ էր նետում, ասելով.— «Իմ փափախս գտեք, տվեք՝ դնեմ, ուրիշը չեմ ուզե։ Իմ փափախս վեցը հատ աբասի արժեր» ։

Գյուղի երիտասարդները, յուրաքանչյուր անգամ նրան տեսնելիս՝ հարցնում էին.

— Մխո՛ ջան, փափախդ ո՞ւր է։

Եվ Մխոն ամեն անգամ, օրական հարյուր անգամ իսկ, միևնույն պատասխանն էր տալիս.

— Ի՞նչը։

— Փափախդ ո՞ւր է։

— Ո՞ւմ։

— Քու փափախդ ո՞ւր է։

— Փափա՞խս, հա՛։ Քամին տարավ փափախս։ Չգիտեմ, խոլեռի տարին էր, թե քեռուս ձիու կորած տարին, մեկ սատանի քամի ելավ, աշխարք առավ մեջ, ջաղցի քարի պես պտտցուց, ֆռռացրեց։ Ես մե մենձ քարի տակ մտա, քարը բռնի, տափ եղա։ Մենակ փափախս տարավ, էդ տանելն է, որ տարավ։ Հիմի վո՜վ գիտե, փափախս ո՞ր սարի գլուխն է կորել, ո՞ր ծովերու վրեն կտմբտմբա։

Ի՜նչ փափախ, ի՜նչ փափախ, վեցը հատ աբասի արժեր։

Մխոն սեղանի ափին ծունկի եկած՝ ձեռքին ընկածը խոթում էր բերանը և խնդումերես նայում Օհան-ամուն։

— Մխ՜ո, գե՞ղն էիր, — հարցրեց Օհան-ամին։

— Վո՞վ։

— Դու գե՞ղն էիր։

— Չէ, քեռի ջան, գնացել ճամփու վրեն կայնել էի էկող–էրթացողի հետ մե-քիչ խորաթա էնելու։

— Քեռի ջան, — բարձր ծիծաղով ավելացրեց, — ըսին թե՝ հոռոմցի Բաթո աղեն մեռել է, հա՛, հա՛, հա՛, մեռել է։

Եվ ծիծաղից դողում էր ողջ մարմնով։ Օհան-ամին աչքերը մի պահ գոցեց, ձախ ձեռքով տրորեց ճակատը և ապա աչքերը վրաս հառելով՝ ասաց.

— Գռող-գռփողի մեկն էր, աղքատի շապիկը վրայից հանող։ Տեղովը որ արև-արեգակ ըլներ էդ Բաթո աղեն, էլի մեկ մարդու չէր կրնա տաքացնե։

Ողորմի՜ կողքի մեռելներին…

Եվ մի երկու ումպ թեյից հետո՝ շարունակեց։

— Լավ կճանչնայի, ինչքան որ ագահ էր, էնքան էլ կծծի էր։ Աշխարքը իրան տայիր՝ աչքը էլի մրջյունի տարած մեկ գարի հատիկի վրա կըլներ։ Ագահ մարդու փորը կրնա կուշտ ըլնի, բայց աչքը միշտ անոթի կըլնի։

Էս մարդը բան էլ չէր ուտում, միալար կդիզեր ու կդիզեր։ Տղա զավակ էլ չուներ, դիզածը մնաց փեսաներին։ Էդպես է աշխարքիս բանը՝ կծծի մարդու վիզը ոջիլը կուտե, փողը՝ ուրիշը։

— Մարդը գնացական է, — ամվտփեց իր մտքերը Օհան–ամին, — նրա լավ գործը՝ մնացական, ըսել է՝ ինքն է մնացական։ Ա՛յ, խոսքի օրինակ, էս շաքարը գցեցիր չայի մեջ, հալավ, կորավ, չկա. բայց չայն անուշցավ։ Էնպես էլ լավ մարդը կմեռնի, բայց նրա լավ գործը աշխարքը կանուշցնե։ Թե չէ առանց լավ մարդու աշխարքը շա՜տ դառն է՝ օձի լեղի…

— Վո՞վ, — հարցրեց Մխոն։

— Բաթո աղի վրա է խոսքս, Մխո ջան։

— Որ մեկ բրդուճ հաց տար ուրիշին, ի՞նչը կծռվեր, — ասաց Մխոն քրքջալով։

— Ղուրբան եմ եղել էդ ճակատիդ, Մխո՛ ջան, — խրախուսեց Օհաւն-քեռին մի մեծ կտոր շաքար Մխոյին տալով, որը ղռթ-ղռթ աղմուկով մանրեց ատամների տակ։

Քայլ առ քայլ երեկոյանում էր։ Լեռները ծփում էին մանուշակի գույների մեջ, արևածաղիկները ոսկե գլուխները կախում էին։ Դաշտերից ու արտերից դանդաղ-դանդաղ տուն էին դառնում շինականները։

Ես վեր կացա գնալու։ Օհան-ամին ուղեկցեց ինձ մինչև բոստանի ծայրը՝ ճանապարհին մի քանի մատղաշ վարունգներ քաղելով ինձ համար։

Բոստանի ծայրին կանգնեցինք։ Օհան-ամին ծանրությամբ նայեց շուրջը — դաշտերին ու գետի փայլփլան ոլորներին, դաշտերի մեջ ձգվող շավիղներին, նայեց հեռավոր լեռներին, որոնց նայել է տասնյակ տարիների ընթացքում, և մայր մտնող արևին նայեց, ու չիբուխը վառելով ներս տարավ մի ումպ ծուխ, և ապա ծուխ ու հոգոց իրար խառնելով, ասաց.

— Է՜ է՜հ, ծերացա՜նք, ըսել է՝ եկանք հասանք ծերին։ Ամեն բանի ծերին, կյանքի ծերին, աշխարքի ծերին… Վնաս չունի։ Մեկ խնդրանք ունիմ — քանի ողջ եմ, ոտ ու ձեռով մնամ, գետնին գերի չըլնիմ, աշխատեմ, ու էստեղ, ջաղացիս դուռը նստած, համբերանքի չիբուխս քաշեմ, ու ամեն օր լսեմ բարի, ուրախ լուրեր աշխարքիս չորս դիերից, ամեն կողմերից։ Էլ ուրիշ բան չեմ ուզի…

Իմ սիրելի՜ Օհան-ամի։

Շա՜տ և շա՜տ տարիներ են անցել այն օրերից, շա՜տ բան է խավարել իմ հիշողության մեջ, սակայն անջնջելի է մնացել քո նահապետական պատկերը իմ հոգում։

Եվ հիշում եմ միշտ քո անմոռաց զրույցները, և քո համբերանքի չիբուխի խաղաղ ծուխը աչքիս առջևն է դեռ, և քո հանգիստ, հնամենի ձայնը ականջումս է տակավին…

Հարցեր և առաջադրանքներ:
1. Անծանոթ բառերը դուրս գրիր և բառարանի օգնությամբ բացատրիր:

Աղորիք – փոքր սենյակ, խրճիթ։

Արախճին – փոքրիկ ծածկ, թեթև վրանդի։

Ջվալ – պարկ, շալակով տանելու պարկ։

Աճամ – բանտարկյալ։

Յասավուլ – ցարական շրջանի զինվոր/ոստիկան։

Պրիստավ – ցարական շրջանի ոստիկանապետ, տեղական կարգադրիչ։

Ղաչաղ – ապօրինի փախստական, լեռները փախած։

Արամ–կիրավան, քիրա–քյարվան – առևտրի, սեզոնային աշխատանքի գնացող։

Ծծծի – ժլատ, ագահ մարդ։

Կտակել – կամքը թողնել։

Խե­լառ­շունչ – ուշագնաց, խենթաշունչ մարդ։

Փափախ – գդակ, գլխարկ։

Աջող – լավ, հնազանդ, բարի մարդ։

Շավիղ – նեղ ճամփա։

Ջաղացաքար – ջաղացի մեծ, պտտվող քար։

Անուշցնել – քաղցրացնել։

Կաշառված – կաշառք վերցրած, անարդար։

Կրնա – կարող է։

2. Բնութագրիր Օհան ամուն:

Ազնիվ, արդարասեր, համառ, անվախ–պայքարել է անարդարության դեմ։
3. Ո՞րն է պատմվածքի ասելիքը:

Արժեքը ոչ թե հարստությունն է այլ ազնվությունն ու մարդասիրությունը։

4. Ինչու՞ է վերնագրված  «Համբերանքի չիբուխը»:
5. Պատմվածքից դուրս գրիր ասացվածքները:
6. Ուրիշ ի՞ նչ ասացվածքներ գիտես ժլատության և ագահության մասին:
7. Ընդգծիր դարձվածքները:
8. Ի՞ նչ են տալիս պատկերավորման միջոցները, մեջբերված պատմությունները պատմվածքին:
9. Պատմվածքում ընդգծված հատվածը դարձրու գրական հայերեն:

Ուսումնական նյութեր

Հոլովումներ

Leave a comment

Գոյականի սեռական հոլովը կազմելիս բառերը փոփոխվում են տարբեր ձևերով: Ըստ
դրանց՝ առանձնացվում են տարբեր հոլովումներ։ Ժամանակակից հայերենում կա
ութ հոլովում՝ -ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց, -ա-, -ո-։ Հոլովումները լինում են արտաքին և
ներքին։ Արտաքին հոլովման ժամանակ հոլովական մասնիկն ավելանում է բառի վերջից, իսկ
ներքին հոլովման ժամանակ փոփոխությունը կատարվում է բառի ներսում։ Արտաքին են
-ի, -ու, -վա, -ան, -ոջ, -ց հոլովումները, իսկ -ա-, -ո- հոլովումները ներքին են։

Արտաքին հոլովումներ
Ի հոլովմանը պատկանող բառերի թիվը շատ մեծ է՝ գրքի, դպրոցի, նկարի,
բառի և այլն։ Բոլոր գոյականների հոգնակիի ձևերը նույնպես հոլովվում են -ի-ով, բացի -ց հոլովմանը պատկանող բառերից, օրինակ՝ գառան, բայց գառների, քրոջ-քույրերի, տարվա-տարիների, իսկ Վարդանանք-Վարդանանց: Գոյականի հոլովումը որոշվում է ըստ եզակի սեռական հոլովի։
Ու հոլովմանը պատկանում է ի-ով ավարտվող բառերի մեծ մասը (օրինակ՝
հոգի-հոգու, գինի-գինու), հետևյալ բառերը՝ ամուսին, անկողին, Աստված,
մարդ;
Վա հոլովմանը պատկանում է ժամանակ ցույց տվող գոյականների մի մասը,
օրինակ՝ գիշեր-գիշերվա, օր-օրվա, ամիս-ամսվա, շաբաթ-շաբաթվա և այլն։
Սակայն ժամանակ ցույց տվող մի շարք բառեր այս հոլովմանը չեն պատկանում՝
րոպե, դար, վայրկյան, երեկո բառերը, ամսանունները և այլն։ Շաբաթ բառը
հոլովվում է վա-ով, եթե արտահայտում է ամբողջ շաբաթվա՝ 7 օրվա իմաստ, այլ
ոչ թե շաբաթ օրվա։
ԱՆ հոլովմանը պատկանում է գրաբարում -ն վերջնահնչյունն ունեցած բառերի
մի մասը՝ մուկ- մկան, դուռ- դռան, լեռ-լեռան, թոռ-թոռան, բեռ-բեռան, ծոռ-ծոռան, եզ-եզան, գառ-գառան, նուռ-նռան և այլն, ինչպես նաև -ում վերջածանցով կազմված բառերը, օրինակ՝ գրավում-գրավման, ուսում-ուսման, մոտեցում-մոտեցման։ Այս հոլովմամբ են հոլովվում նաև մանուկ (եթե
անձնանուն չէ), գարուն, աշուն, ամառ, ձմեռ բառերը՝ գարնան, աշնան, ամռան,
ձմռան, թեև գործածական են նաև ամառվա և ձմեռվա ձևերը։
Ոջ հոլովման պատկանում են անձ ցույց տվող մի քանի բառեր՝ ընկեր-ընկերոջ, քույր-քրոջ,
կին-կնոջ, տեր-տիրոջ, սկեսուր-սկեսրոջ, աներ-աներոջ և այլն։ Սրանց մի մասը կարող է հոլովվել նաև -ի-ով։
Ց հոլովման պատկանում են -անք, -ենք, -ոնք, -ունք ածանցներով կազմված
այն բառերը, որոնք տոհմ, ազգակցություն, գերդաստան են ցույց տալիս, ինչպես՝
Սահակենք-Սահակենց, Վարդանանք-Վարդանանց, մերոնք-մերոնց, Վեդունք-
Վեդունց և այլն։ Այսպես են հոլովվում նաև մարդիկ, կանայք և տիկնայք հոգ-
նակիները՝ մարդկանց, կանանց, տիկնանց։

Ներքին հոլովումներ
Ո հոլովման պատկանում են հայր-հոր, մայր-մոր, եղբայր-եղբոր և նրանցով կազմված այն
բառերը, որոնցում նրանք վերջին բաղադրիչ են (օրինակ՝ հորեղբայր, նախա-
հայր)։ Այս հոլովումը ներքին է, որովհետև փոփոխությունը կատարվում է բառի
ներսում։
Ա հոլովման պատկանում են -ություն վերջածանցով կազմված բառերը
(օրինակ՝ մեծություն-մեծության, ընկերության, գեղեցկության), ինչպես նաև տուն,
շուն, սյուն, ձյուն, արյուն, անկյուն, անուն բառերը։ Անկյուն բառը հիմնականում
այսպես է հոլովվում, երբ երկրաչափական հասկացություն է (օրինակ՝ Որոշել
տրված սուր անկյան աստիճանը), իսկ մյուս դեպքերում սովորաբար հոլովվում է
ի-ով (օրինակ՝ Սենյակի անկյունի մոտ կախված նկարը գեղեցիկ էր)։ Հոլովման
ժամանակ անուն բառում կատարվում է ու-վ հնչյունափոխություն՝ անուն-
անվան։
Այլաձև հոլովում։ Ընդհանուր հոլովումից շեղվում են մի քանի բառեր, որոնք
ունեն այլաձև հոլովում՝ աղջիկ-աղջկա (-ա արտաքին հոլովում), սեր-սիրո (-ո
արտաքին հոլովում), մահ-մահվան (-վան արտաքին հոլովում), դուստր-դստեր,
կայսր-կայսեր (-ե ներքին հոլովում)։ Դուստր և կայսր բառերը կարող են հոլովվել
նաև -ի-ով։ Սրանցից բացի՝ կան նաև այլ ձևեր, որոնք, սակայն, հնացած են և գործածվում են միայն որոշ կապակցություններում, ինչպես՝ հուսո, լուսո, սգո, պատվո (-ո արտաքին),
ծննդյան, հանգստյան, գալստյան, կորստյան (-յան հոլովում)։ Սովորաբար այս
բառերը հոլովվում են ի-ով։

Առաջադրանքներ:

Արտաքին հոլովում
1. Բառաշարքում ընդգծիր ի հոլովման պատականող 6 բառ:
Երկիր, մորեղբայր, գնդակի, ձի, տղա, մարդ, վարձ, ձու, ընկեր, ուսուցիչ:
2. Բառաշարքում ընդգծիր ու հոլովման պատկանող 6 բառ:
Կսկիծ, ամուսին, տատ,ուռենի, ականջօղ, տղամարդ, թագուհի, պապ, ոսկի, քեռի:
3.Բառաշարքում ընդգծիր վա հոլովման պատկանող 6 բառ:
Ուրբաթ, տարի, ժամ, գագաթ, գիշեր, րոպե, ամիս, դար, օր, ցերեկ:
4.Բառաշարքում ընդգծիր ան հոլովման պատկանող 6 բառ:
Ընդմիջում, ձնաբուք, սառցալեռ, հուշասյուն, ամառ, բեռ, ազգանուն, նուռ, տեսանկյուն, գարուն:
5.Բառաշարքում ընդգծիր ոջ հոլովման պատկանող 6 բառ:
Բաժնետեր, տերտեր, տիկին, որդի, հարսնաքույր, լապտեր, դասընկեր, դուստր, տեր, կին:

Ներքին հոլովում
1.Բառաշարքում ընդգծիր ա հոլովման պատկանող 6 բառ:
Եռանկյուն, շարժում, ձյուն, թոնրատուն, ձուկ, շուն, թերություն, կորյուն, արյուն, հանգիստ:
2.Բառաշարքում ընդգծիր ո հոլովման պատկանող 6 բառ:
Բուժքույր, հայր, տիրամայր, խաղընկեր, մորեղբայր, վանահայր, քույր, եղբայր, սկեսրայր, նախահայր:

Գործնական աշխատանքներ:

1. Որոշիր ընդգծված գոյականների հոլովը:

Ասում են, թե հենց մի փշուր հաց է գետնին ընկնում, երկնքից մեզ համար անտեսանելի հրեշտակ է իջնում և կանգնում հացի փշուրի վրա, որպեսզի այն ոտնատակ չընկնի, չպղծվի: Այնպես որ, իմացեք՝ գետնին ընկած բոլոր փշուրների վրա մի-մի հրեշտակ է կանգնած: Քանի որ դա շատ դժվար է և հոգնեցուցիչ, մարդիկ պետք է հրեշտակներին օգնության շտապեն,  հացը գետնից վերցնեն ու մի բարձր տեղ դնեն:

Հացը գետնին գցելը մեղք է ,քանի որ այն թոնիր է մտել, կրակով  մաքրվել, սրբացել:

2.Ընդգծե՛ք ուղղական հոլովի 5 ձև։

ա. Տիկին, հատակին, մարտին, գետին, կաղին, ջրվեժին, բաժին, խուրջին, հաղարջին

բ. Թղթակից,  կողակից, դաշնակից, ծուղակից, խոսակից, ուղեկից, խոյակից, կղզյակից

գ. Կորով, գորով, նավով, կավով, ժողով, տողով, տաղով, մաղով, կողով, հոլով

դ. Այգում, ոռոգում, շենքում, խաղում, հակազդում, փլուզում, երկնքում, անկում, շտկում, որջում

2. Ընդգծե՛ք սեռական հոլովի 5 ձև։

ա. Օրվա, տեսքով, գիշերվանից, շարժմամբ, կրակի, այգուց, որդու, քրոջ, Հակոբենց, անտառի մեջ

3.  Ընդգծե՛ք տրական հոլովի 5 ձև։

Տիկին,  ձորին ,  արձանին, հոգին, գերանդին, հացին,  գրին,  բանալին,   սարին

4. Ընդգծե՛ք բացառական հոլովի 5 ձև։

ա. Որդուց, վահանով, այգուց, հարթակում, գնդակից, գավիթների, գումարման, անտառից, Վահանենց, փաստից

բ. Հոգուց, ուղուց, սպիտակուց, էգուց, գոտուց, նեղուց, այտուց, ոզնուց, դեղնուց, ապակուց

4. Ընդգծե՛ք գործիական հոլովի 5 ձև։

Հրով, եզրում, սանրով, պարկեր, պանրով, խաղողի, սայրով, պատին, թեյով, կարագից

5. Ընդգծե՛ք ներգոյական հոլովի 5 ձև։

Կրակում, լիտրով, խոսքում, կողքից, հարկում, վարկեր, կերպարում, երեսին, կարգում, կապանցի

6. Փակագծերում տրված տարբերակներից ընդգծե՛ք ճիշտը

ա. Տղամարդիկ (կանանցում, կանանց մեջ) ամենից ավելի գնահատում են նվիրումը և հավատարմությունը։

բ. Այսօր մեր (փողոցով, փողոցովն) անցնելիս քիչ էր մնում մեքենայի բախվեի։

գ. <<Տեսնես օրերից մի օր (Աստված, Աստվածը) կպատժի՞ այդ ավազակներին>>, — մրմնջում էր ծերունին։

դ. —(Զգուշություն, զգուշությունը) լավ բան է, — ինձ միշտ խրատում էր պապս։

ե. Քիչ հետո գնալու ենք քաղաքի (կենտրոնը, կենտրոն):

զ. Ես հիմնարկի բոլոր ( տիկնանց, տիկնանցը) կզգուշացնեմ, որ միջոցառմանը մասնակցելու են միայն տղամարդիկ։

02.12

1.Հարցական դերանունները փոխարինի՛ր համապատասխան հոլովով դրված գոյականներով:

Ո՞վ, ի՞նչը եկավ:
Ո՞ւմ, ինչի՞  պայուսակը:
Մոտենալ ո՞ւմ, ինչի՞ն :
Հեռանալ ումի՞ց, ինչի՞ց
Հիանալ ումո՞վ, ինչո՞վ:

2. Կազմիր տրված գոյականների սեռական հոլովը և նշիր, թե որ հոլովմանն է պատկանում:

Սենյակ, տուն, քաղաք, այգի, օր, գեղեցկություն, լեռ, քույր, դուռ, փողոց, բեռ, գիրք, ամիս, լուսամուտ, ձյուն, ընկեր, ուսում, աշուն, գրիչ, շուն, ձուկ, բարդի, խաղող, զարգացում, դիմում, խնձորենի, րոպե, շաբաթ, ապակի, սար, պապ,  մասրենի, մորեղբայր, գդալ, սյուն, ձի, երեկ,  երեկո,  խաղաղություն:

Օրինակ`  սենյակ-սենյակի, ի հոլովման

3.Տեքստից դուրս գրիր գոյականները և նշիր հոլովն ու հոլովման տեսակը:

Մեր կապիկը մի աֆրիկացուց էինք ձեռք բերել, որը վառ անհատականությամբ ու յուրահատուկ հումորով օժտված մի էակ էր: Ամեն օր նրան դուրս էինք տանում ու կապում ծառին: Առաջին երկու օրը խելոք նստում էր տան մուտքի մոտ, ու նրա կողքով չընդհատվող հոսանքով անցնում էին որսորդները, մեզ սննդամթերք բերող պառավ կանայք, խումբ-խումբ վազում էին խխունջներ ու միջատներ բերող փոքրիկ տղաներ: Մենք ենթադրում էինք, որ այդ անդադար շարժումը կզվարճացնի ու կհետաքրքրի կապիկին: Այդպես էլ եղավ: Նա շատ շուտ գլխի ընկավ, որ պարանի երկարությունն իրեն թույլ է տալիս թաքնվել բակի դռնակի մոտ, և օգտվեց դրանից: Հենց որ ոչինչ չկասկածող մի աֆրիկացի բակ էր մտնում, կապիկն իսկույն դուրս էր ցատկում դարանից ու բռնում խեղճի ոտքը: Հետն էլ այնքան սոսկալի ճղճղոց էր գցում, որին նույնիսկ ամենապինդ նյարդերն ունեցող մարդը չէր դիմանում:

Օրինակ՝ կապիկը- ուղղական հոլով. ի հոլովում

Միջին դպրոցի 8-9 դասարան